وسایل توانبخشی
رشته اعضاء مصنوعي و وسائل كمكي كه در لاتين به ارتز و پروتز شناخته مي شوند يكي از شاخه هاي توانبخشي است كه در طراحي ، ساخت و تجويز وسائل كمكي ( ارتز) و يا وسائل جايگزيني (پروتز) ايفاي نقش مي كند و يكي از اعضاء تيم توانبخشي مي باشد.
عموماً وسائل تجويزي با همكاري پزشك متخصص (ارتوپدي، نورلوژي ، جراحي عمومي و.... ) و يا ديگر افراد تيم توانبخشي مانند فيزيوتراپي و كاردرماني انجام مي شود.
لازم به ذكر است كه عموم وسائل طراحي و ساخته شده توسط تراپيست مربوط به اندام ها و ستون فقرات مي باشد و در بخش پروتز هم صرفاً عضو مصنوعي مربوط به اندام هاي فوقاني و تحتاني مي باشد.
ارتز ها :
بطور كلي ارتزها دركنترل ، اصلاح اختلالات و عوارض سيستم اسكلتي عضلاني با منشاء مادرزادي، تروماتيك ، التهابها، فرسايشي (دژنراتيو) و نورولوژيك كاربرد دارد.
كاليپرها هم همان ارتزهاي اندام تحتاني هستند كه براي ساپورت و يا كنترل مفاصل بكار مي روند. لازم به ذكر است كه در بسياري از منابع واژه بريس به جاي ارتز بكار مي رود.
عملكرد اصلي ارتزها در چند بخش اصلي خلاصه مي شوند كه عبارتند از:
1-جلوگيري از دفورميتي و پيشرفت آن
2-اصلاح دفورميتي
3-كنترل بي ثباتي ها
4-راحتي و اصلاح راستاي تحمل وزن
5-تسهيل حركات
6-كاهش درد و فشار
1- جلوگيري از دفورميتي :
در اين مبحث جلوگيري از يك بدشكلي ناشي از يك بيماري ، ضربه و... مطرح است كه مي تواند مسائل مالي ، رواني و... را تحت الشعاع خود قرار دهد بطور مثال چنانچه فردي دچار يك اختلال در ناحيه مچ شده باشد (پوليوميليت و يا آسيب عصب سياتيك ) بدنبال آن فرد دچار افتادگي مچ پا (drop foot) مي شود اگر چه از بعد درمان هاي پزشكي اين عارضه قابل درمان نيست ولي درمان كنسرواتيو توسط يك ارتز براي جلوگيري از( equinus ) (پااسبي) نياز است كه مچ در وضعيت نوترال قرار گيرد در چنين مواقعي از Ankle – foot – orthosis (AFO) استفاده مي شود .
و يا يك اسپيلنت (نوعي ارتز كه غالباً روي اندام فوقاني نصب مي شود) از نوع دايناميك جهت جلوگيري از افتادگي مچ دست بدنبال قطع عصب راديال و كنترل فلكشن انگشتان و مچ تجويز مي شود.
و يا در يك آسيب شبكه براكيال براي جبران ضعف يا فقدان حركتي ناشي از آن از يك ارتز كه شانه را در ابداكشن واكسترنال روتيشن قرار دهد استفاده مي كنيم .
2- اصلاح دفورميتي :
چنانچه يك كوتاهي ( كنزاكچر) و يا يك ضعف در ليگامانها و عضلات وجود داشته باشد مي تواند منجر به بد شكلي شود كه با يك ارتز مي توان راستاي مربوطه را اصلاح نمود. بطور مثال فردي كه دچار هالوكس والگوس شده باشد و يا يك صافي در كف پا ايجاد شود مي توان از يك Foot orthosis (FO) براي اصلاح وضعيت موجود استفاده نمود .
و يا در مثالي ديگر فردي كه دچار كايفوز (گوژ پشتي) و يا اسكوليوز (انحراف جانبي ستون فقرات) باشد مي توان از ارتز cervical Thoracic lumbo sacral orthosis (CTLSO) كه به عنوان ارتز ميلواكي شناخته مي شود در كنترل و اصلاح دفورميتي اقدام نمود. لازم به ذكر است اين نوع اصلاحات تا زمان رشد قابل انجام است .
و يا در عارضه كلاب فوت ( پا چنبري )كه آمار زيادي از متولدين كشور ما را به خود اختصاص مي دهد از اسپيلنت و كفش طبي مي توان استفاده نمود. لازم به ذكراست كه ارتزها در اصلاح دفورميتي هاي فيكس شده و يا كنتراكچرهاي ( كوتاهي ) فيكس شده كاربرد مؤثري ندارند .
عموماً در عوارض و اختلالات ناحيه پا (Foot) علاوه بر ارتز در صورت شدت اختلال از كفش طبي نيز استفاده مي شود . امروزه هر گونه انحراف پا به خارج و داخل ، جبران كوتاهي و غيره توسط كفش و اصلاحات داخل آن قابل اصلاح است .
3- كنترل بي ثباتي ها:
در صورت بوجود آمدن بي ثباتي ناشي از laxity يا ضربه در ناحيه زانو و يا مچ پا ارتزها مي توانند از عوارض ناشي از اين بي ثباتي جلوگيري نمايند بطور مثال ارتز Mac براي پيچيدگي مچ پا و knee Orthosis (ko) براي كنترل بي ثباتي طرفي زانو كاربرد دارد.
4- تقليل وزن گذاري روي مفاصل :
چنانچه فردي دچار آسيب هاي استخواني و غضروفي در مفاصل بخصوص مفصل هيپ باشد براي كاهش وزن تا بهبودي كامل و ترميم محل مربوطه نياز به ارتز مي باشد بطور مثال در بيماري پرتس ( تخريب سر استخوان فمور ) براي ترميم سر استخوان از ارتزهاي كاهنده وزن استفاده مي شود و يا در فردي كه دچار شكستگي در يك سوم تحتاني استخوان تيبيا باشد بدليل تاخير جوش خوردگي و كندي خونرساني در اين ناحيه نياز به كنترل وزن گذاري است كه توسط بريس PTB مي توان در تسريع جوش خوردگي اقدام نمود.
5-كاهش درد و فشار:
اغلب بيماران مبتلا به عوارض اسكلتي عضلاني با نشانه درد ناشي ار راستاي ناصحيح و وزن گذاري نامناسب مراجعه مي نمايند كه ارتزهاي مربوطه در رفع اين نقيصه بسيار كاربرد دارد بطور مثال دردهاي ناحيه كمر كه غالباً در اثر فشار نامنظم و نامناسب به مهره ها مي باشد توسط ارتز هاي كمري ( LSO)و يا درد پاشنه پا را با كفي طبي ويژه و اصلاحات كفش طبي مي توان دردهاي منتشر شده را تا حد زيادي بر طرف نمود.
دکتر مهدیس هاشمی متخصص طب فیزیکی و توانبخشی